gatunek zagrożony

Ponad miesiąc temu Zgred pozwolił sobie wygłosić mały pean na cześć tego zagrożonego gatunku – polskiego inteligenta.

Życzliwi donieśli, że wpis ten spowodował w pewnych kręgach ożywioną dyskusję na temat współczesnej inteligencji, w której przewijał się wątek powszechnie znanych postaci z tytułami profesorskimi, w opinii dyskutujących (szkoda, że nie na forum ogólnym, ale ta platforma ponoć bardzo to utrudnia) absolutnie nie zasługujących na miano inteligentów.

Zgred kilkakroć już wypowiadał się na ten temat, dowodząc, że także w kwestii intelektu tzw. rozkład normalny jest nieubłagany i podzbiór „profesorowie” niczym się nie różni od podzbioru „hodowcy królików”: jest w nim – w dużym uproszczeniu – niewielu osobników prawdziwie mądrych, duża liczba mieszczących się w przedziale między przeciętnymi i miernotami, oraz pewna, niewielka liczba skończonych durniów.

W dyskusji przywoływano, w kontekście negatywnym, Panią Profesor Pawłowicz; Zgred nie ma kompetencji, żeby ocenić jej mądrość, może jedynie ze zdziwieniem zauważyć, że Rzeczona nie ma wykształconego nawyku poprawnego użycia spacji w interpunkcji, powszechnie przecież występującego u dużo piszących naukowczyń i naukowców:

Władysław Bartoszewski miał dość kompaktową definicję inteligenta:

Ale Zgred, doceniając i nie ujmując tej definicji prawdziwości, uważa, że jest ciut niekompletna.

I nie chodzi o kryterium wykształcenia, które przy definiowaniu inteligencji podkreślano od zawsze, bo sprawa jest kontrowersyjna.

Więcej o tym niżej.

A w ogóle jak się wydaje, w młodym pokoleniu, tak długo się utrzymujący fetysz wyższego wykształcenia zanika:

(GTA to komputerowa napierdalanka, a „mody” to wymyślone przez użytkowników modyfikacje gry)

Podobno dzisiejszy inteligent, to nie to samo, co inteligent „za komuny”. Jakiś czas temu ukazała się, i bez echa przeszła, pewna książka,

a w jej recenzji Maria Fredro Boniecka napisała co następuje:

To pamiętnik przedstawiciela inteligencji, czyli ludzi, którzy przez kilkadziesiąt lat nadawali polskiemu życiu styl, charme i smak. W III RP przepadli na lichych emeryturach albo dołączyli do tzw. klasy średniej, lepszej na dzisiejsze czasy, lecz od tamtej inteligencji odległej o lata świetlne lub plan Balcerowicza. Tak czy siak, czytać warto. Gdyż, w zależności od punktu widzenia, to (…) świadectwo czasów. Można utyskiwać, lecz my wszyscy z tych czasów, chcemy czy nie chcemy.

Zgred uważa, że inteligent faktycznie się zmienił, ale przecież szczątkowo istnieje nadal; postanowił zatem wsadzić kij w mrowisko i – zapewne obrażając niektórych PT Czytelników – podjąć próbę jego arbitralnego (i absolutnie subiektywnego) zdefiniowania poprzez stosunek do różnych… no właśnie, czego? Przejawów kultury? I nie obejdzie się tu bez delikatnego klasizmu, sorry.

Inteligent a wykształcenie. Konieczne nie jest, ale pomaga. Maturę dobrze jest mieć, najlepiej przedwojenną. Ważna jest ciekawość – tego wszystkiego, co jesteśmy w stanie ogarnąć naszym niedoskonałym umysłem. Dla Zgreda np. ideałem humanisty jest oświecony dyletant, i ma nadzieję, że jemu samemu udało się ten poziom osiągnąć.

Wiara w to, że wykształcenie wyższe zrobi z kogoś inteligenta, jest złudzeniem.

Studia są przereklamowane, zwłaszcza w Kraju Nadwiślańskim, gdzie uniwersytetów coraz więcej i coraz podlejszych.

Inteligent a pieniądze. Z tym słabo. Nastojaszczego inteligenta, który doszedł do fortuny, ze świecą szukać – nie ta formacja umysłowa. Finansowy spryt i zapobiegliwość, krótko mówiąc łeb do interesów, u inteligenta występuje nader rzadko. Bo inteligent to generalnie niedojda. Może już nie klepie biedy jak ci przed wojną,

ale daleki od tego nie jest. Nadwyżek nie ma. Jak coś ma, zaraz przeputa na podróże zagraniczne. Macie większą szansę natknąć się na niego w Sienie czy innym Paryżu, niż w Zakopanem, Mielnie, czy Hurgadzie.

Inteligent a język. Inteligent o niego dba. Pracuje nad nim ustawicznie. Z uporem godnym lepszej sprawy używa zaimka „tę”. W końcówkach wybrzmiewają u niego nosówki. Wie, że „bynajmniej” używane jest tylko w zdaniach z przeczeniem*, a już na pewno nie użyje „bynajmniej” zamiast „przynajmniej”; wie, że to „opór” ma być najmniejszy, a nie „linia”; no i ta nieszczęsna „półtora”…

Każdy z PT Czytelników może tu wpisać własne przykłady.

Inteligent-polityk (rara avis, ale w polskiej przyrodzie też występujący) zaś wie, że rząd się „formuje”, a nie „formułuje”; że nie jest się „na klubie”, tylko „na posiedzeniu klubu” itp. itd.

Inteligent ogranicza swoje użycie wyrazów niecenzuralnych, bo nie chce, żeby mu się zdewaluowały. Są jednak sytuacje, a niektórzy mówią, że nawet czasy, w których bez przeklinania ujechać się nie da; eliminacja może możliwa nie jest, но стремится к этому надо, jak w tym ruskim porzekadle.

Inteligent toczy ustawiczną walkę z ubożeniem języka, mając świadomość jej beznadziejności, ale uważając ją za kwestię honoru. Pewnie dlatego, że jak jego krewny – dżentelmen – nawykowo broni przegranych spraw.

Inteligent a książki. Inteligent je nie tylko kupuje, ale też je czyta (audiobooki uważa za zło konieczne), często kompulsywnie,

jak Iga Świątek tu:

Nie muszą to być książki aktualnie w modzie. Zgred aktualnie poleca np. Czas drogi Patricka Leigh Fermora. A Ty, Czytelniku, czy znasz klasykę? Colasa Breugnon Rollanda, na przykład? Tak, Colasa Breugnon?

Inteligent a kino. Naturalny habitat inteligenta to co prawda kina studyjne, ale nie samą niszą inteligent żyje. Więc ogląda chętnie filmy Wesa Andersona, Linklatera, czy Menzla, ale co, na nowego Bonda miałby nie iść? Albo ma udawać, że nie abonuje Netfliksa? Gońcie się.

Inteligent a moda. Ma do niej stosunek podejrzliwy. Słabo się jej poddaje. Wie, że to, co aktualnie modne, nigdy nie jest prawdziwie eleganckie. Ceni sobie to, co klasyczne, tzn. to, co się sprawdziło w ostatnich 100 latach.

Inteligent a muzyka. W klasycznej ma orientację co najmniej bardzo ogólną, a nawet upodobanie do konkretnej epoki lub kompozytora. Nie wyłącza radia, kiedy słyszy Szopena, a w wydaniu bardziej zaawansowanym dość szybko odróżni Koncert e-moll od Koncertu f-moll.

W muzyce rozrywkowej bez trudu odróżnia produkt czysto medialny od prawdziwego talentu. Boleje nad zalewem utworów niekoniecznych i tęskni do czasów sprzed Davida Bowie, w których bez talentu nijak nie dało się zrobić kariery.

Inteligent a sztuka. Jak w muzyce: w sztuce ma orientację co najmniej bardzo ogólną, a nawet upodobanie do konkretnej epoki lub malarza/rzeźbiarza/instalatora. Często lubi np. Łempicką,

Albo Dudę-Gracza

ale się do tego nie przyznaje, bo nie wypada. W wydaniu naprawdę hardcorowym pasjonuje się kropkami, ciapkami i mazami:

A to ma tytuł „Untitled”. Naprawdę???

Inteligent a sport. Interesuje się, ale rzadko uprawia. Jest większe prawdopodobieństwo, że kręci go tenis i siatkówka, niż koszykówka, ale jak reprezentacja kraju w piłce kopanej po raz kolejny daje ciała, nader chętnie przyłącza się do sarkastycznych komentarzy.

Inteligent a smak. De gustibus … i tak dalej, wiadomo, ale u inteligenta odruchowo występuje tendencja do szerokiego zastosowania kryterium estetycznego, także np. w stosunku do polityki i polityków, zgodnie zresztą z zaleceniami Herberta. Zbigniewa, nie George’a.

Inteligent a sztuczna inteligencja, inaczej AI:

lament 2

W ostatnim wpisie Zgred zamieścił kostyczne* wynurzenia Macieja Maleńczuka, który podzielił się w wywiadzie swoim marzeniem o Polsce, w której chciałby żyć:

….oczytanej, pośród inteligentnych ludzi, którzy dobrze mówią po polsku.

Zgred nie ma tak wygórowanych marzeń. Zgred chciałby żyć wśród ludzi, którzy jako tako piszą po polsku. Zgred namiętnie czytuje bowiem internetowe portale, w których brylują przedstawiciele polskiego Nowego Dziennikarstwa (New Journalism), bez kompleksów, bo zapewne po licencjackich (a może nawet magisterskich!) studiach dziennikarskich, jak najbardziej uczestniczący w kulturze, tyle że w wydaniu współczesnym, czyli są oblatani w filmach i serialach. Z czytaniem u nich natomiast słabo, a jakoś tak jest, że ten, kto nie czyta, ten bardzo się z językiem polskim mocuje. Oto cytat z artykułu z ONETU sprzed kilku tygodni:

Przedziwna sytuacja wydarzyła się podczas koncertu TOPtrendy w 2007 r. Pierwsze miejsce, czyli krążek, który Polacy kupowali wtedy najchętniej, zajął album „Psauterz Wrześniowy”.

Pal sześć ortografię, ale dobrze by było, żeby owi Nowi Dziennikarze rozumieli polszczyznę, którą się posługują. Zgred czasem nie wydzierży, i jak czyta, że

…politycy pokłócili się o rzędy dusz (też ONET),

to nawet, jako znany upierdliwiec, poprosi w komentarzu Nowego Dziennikarza czy Nową Dziennikarkę, który/-a pewnie Dziady nawet oglądał/-a w telewizji o sprawdzenie, o co tam właściwie z tymi duszami chodziło… Ale na ogół mu się nie chce, bo zmiany w języku są jak współczesna wędrówka ludów: nie da się ich zatrzymać, a kto wierzy, że się da, ten kiep.

Tak więc chyba trzeba się przyzwyczaić, że wskutek takiej, a nie innej jakości narodowego wykształcenia słowa będą używane niezgodnie z ich znaczeniem tak często, że w końcu to znaczenie zmienią. Tak jak czasownik przyznać, który dla Nowych Dziennikarzy oznacza to samo, co „oświadczyć”, czy „stwierdzić”: Prezydent przyznał, że nie może się spotkać z kanclerz Merkel. Musimy się także pogodzić z tym, że nowe rządy się formułuje, że wskutek intensywnego pożyczania z języka angielskiego w zaskakujących (na razie) sportowych kontekstach pojawiają się w polszczyźnie słowa takie jak konferencja; a o tym, że molestowanie wcale nie oznacza(ło) narzucanych drugiej osobie awansów natury seksualnej pamiętają już tylko tacy zgrzybiali osobnicy, jak Zgred.

Osobnym zjawiskiem jest intensywne ociosywanie gramatyki polskiej, by była łatwiejsza w użyciu.

Dziś rano Zgred usłyszał w radio reklamę, rozpoczynającą się od słów Obecnie wiele matek ma problem, żeby pójść z dzieckiem do przychodni. Że co?

O nieszczęsnej półtorej i zaniku czasu zaprzeszłego i wcale nie subtelnych rozróżnień między powinien a powinien był Zgred już przynudzał; ostatnio fascynuje go coraz szersze użycie przyimka na, nie tylko w zwrotach typu na obiekcie czy na stołówce, bo to od dawna polski standard, ale także w z lubością używanym przez wywiadowanych parlamentarzystów zwrocie na klubie.

No, ale czas wrócić do meritum, czyli do wyzywanego nagminnie od wykształciuchów polskiego inteligenta.

Jest to osobnik coraz rzadziej występujący w przyrodzie. Za czasów słusznie minionych mówiono jeszcze o inteligencji jako warstwie społecznej; odkąd jednak odkryto, że polskie społeczeństwo jest klasowe, mowa jest tylko o klasie – ludowej i średniej, bo jesteśmy na dorobku i wyższej się jeszcze nie dochrapaliśmy**. W klasie średniej na wspomnianą inteligencję miejsca jednak nie ma, bo tu kryterium jest dochód, a z tym u inteligencji różnie bywa:

Co więc czyni z człowieka inteligenta? Jak już ustalono w poprzednim odcinku tego miniserialu, wykształcenie od dawna nie ma tu nic do rzeczy, a inteligentem wcale nie musi być ten, kto za takiego uchodzi.

Co więc czyni z człowieka inteligenta? Czytanie i związane z nim: orientacja we współczesnym świecie, wrażliwość, zdolność do refleksji, racjonalność, dystans do zachowań stadnych i poczucie odpowiedzialności – za siebie, innych i miejsce, w którym żyje. W największym skrócie.

A Maleńczuk? Można się z niego podśmiechiwać, że się każe fotografować na tle książek, ale ma do tego prawo, bo to inteligent pełną gębą. O czym wie każdy, kto zetknął się z jego „Cantigas de Santa Maria”.

* Niemodny już przymiotnik, ale można kogoś nim postraszyć w towarzystwie.

**Zgred proponuje, żeby roboczo do klasy wyższej zaliczyć każdego, kto w Polsce jeździ Bentleyem.

Inteligent hybrydowy

Tempora mutantur, et nos mutamur in illis, mawiali starożytni. Nie przewidzieli jednak niesamowitego przyspieszenia, które funduje czasom szeroko rozumiany liberalizm w połączeniu z rewolucją informatyczną. Nos mutamur in illis? Nie wszyscy.

W słusznie minionym PRL-u tzw. decydenci żywili naiwną wiarę, że społeczeństwo w swojej masie da się dźwignąć na wyższy poziom kultury, maltretowali je zatem Teatrem Telewizji, Pegazem, przysłowiowym już Kabaretem Starszych Panów, czy Festiwalem Piosenki w Opolu, w którym – jak widać z perspektywy czasu, sporo było propozycji na bardzo przyzwoitym poziomie artystycznym.

W latach 90-tych okazało się, że społeczeństwo, o dziwo, w znacznej części życzy sobie czegoś zupełnie innego. Do głosu doszła kultura dyskotek w remizach strażackich, proponujących zupełnie nowy sound, czyli muzykę znaną jako „disco polo”. Zachodnie koncerny weszły na rynek z propozycją zupełnie innej prasy niż dotychczasowa, siermiężna prasa partyjna. Przećwiczywszy u siebie dużo wcześniej tabloidy, na pewniaka wdarły się z nimi do naszych kiosków, nie przejmując się, że jakaś Katarzyna B. może wskutek którejś ich publikacji utracić cześć.

Ludzie, jak to się dziś elegancko mówi, o „niewielkim kapitale kulturowym”, w komunizmie wbrew oficjalnym hasłom zahukani i marginalizowani, nareszcie dostali też swoją telewizję, nie brzydzącą się owego disco polo, pokazującą to, co najprzedniejsze, a więc amerykańskie filmy i seriale (a także wybrane polskie, jak ten o czterech dzielnych mieszkańcach czołgu i ich sympatycznym sierściuchu), co więcej, dającą im możliwość oglądania tam samych siebie! Big Brother uzmysłowił im oto, że każdy z nich może się pojawić w szklanym okienku, każdy może mieć swoje warholowskie pięć minut sławy. Owi widzowie pchają się więc do TV na wyprzódki, gotowi pojednać się tam na wizji z wyrzuconą niegdyś z domu córką, lub opowiedzieć wszystkim o swoich skłonnościach, niegdyś uznawanych za wstydliwe.

Wspomniany Big Brother dokonał jeszcze jednego: skutecznie zakwestionował ogólnie przyjęte dotąd w ludzkich umysłach połączenie „praca-wynagrodzenie”. Oto okazało się, że ciężkie pieniądze można dostać za samo bycie, ewentualnie za wysłanie w stosownym momencie na stosowny numer stosownego SMS-a. Ale to odrębny temat.

Polacy w swojej masie przystosowali się do nowej rzeczywistości zdumiewająco szybko. Za zmieniającymi się czasami nie nadążył, co już nieraz odnotowano, tylko polski inteligent. W poprzednim, niesłusznym systemie nie było mu najgorzej; musiał co prawda knuć przeciwko komunie i trochę biedował, ale jego wysoka pozycja społeczna nie była specjalnie kwestionowana. Szczycił się znajomością trudno dostępnych pozycji literackich, bywał tam, gdzie wypadało bywać i gdzie spotykał równych sobie. Oglądał kino moralnego niepokoju. Tzw. społeczno-kulturalna prasa kwitła i wyćwiczony w pojmowaniu aluzji mędrek zawsze znalazł w niej coś smacznego dla siebie.

Ostanie 20 lat to zmierzch tradycyjnego polskiego inteligenta. Przygięty do ziemi natłokiem informacji, której nie potrafi przesortować, przytłoczony dostępnością wszystkich możliwych pozycji literackich i filmowych, zmuszany do obcowania z nowinkami technicznymi on, który niegdyś szczycił się byciem „humanistą” i kontestował współczesne gadżety, sam się, jak to się obecnie mówi, wykluczył. Jest w głębokim odwrocie. Nie znający języków obcych, ale za to pielęgnujący piękną polszczyznę, słysząc dookoła „tą książkę” zamiast „tę książkę”, „oboje” zamiast „obaj”, czy zestawienia typu „półtorej miesiąca”, zasłaniając uszy wycofał się do swojej wieży z kości słoniowej w bloku, pełnej zakurzonych książek i analogowych płyt z operowymi ariami, skąd z przerażeniem śledzi ów nowy, coraz mniej zrozumiały dla niego świat nowych technologii i nowych ludzi.

W tym nowego typu inteligentów, dla których sugerowałbym nazwę „inteligenci hybrydowi”.

Inteligent hybrydowy, bo czerpie swój napęd zarówno z kultury tzw. „wysokiej”, jak i „niskiej”. Ma wyższe wykształcenie (choć niekoniecznie uniwersyteckie), śledzi w TV swoje dwa ulubione seriale (w tym „Doktora House’a”), ale też chadza do kina – i to nie tylko na najbardziej kasowe pozycje, od prasy tabloidowej trzyma się z dala, czasem przeczyta jakąś głośną książkę, chociaż preferuje formy krótsze, jak blog. Nie rozstaje się ze swoim laptopem. E-mailu nie używa do pisania listów, tylko wiadomości. Zdarza mu się trafić na koncert muzyki poważnej, mówi mu coś nazwisko Polański, ale nieco lepiej orientuje się kim jest, jak to się niekiedy elegancko określa, „pani Doda”. Czytuje wybraną prasę tygodniową. Snobując się, wzorem dawnych inteligentów, na wspomnianych ludzi o „niewielkim kapitale kulturowym” (jak to swego czasu czynił literat M.N.) mówi takim samym jak oni, mocno uproszczonym, za to bardzo wyrazistym językiem, ale za to – w odróżnieniu od nich – rozumie w 90 % język wiadomości TV i gadających tam głów. Ze swadą mówi po angielsku. Zżyma się na „puszczane przez polityków ogniste bąki”, jak to zręcznie określił Andrzej Stasiuk, ale w odróżnieniu od gardzących polityką pięknoduchów z dawnych czasów, pasjonuje się nią, i nie przebierając w słowach daje temu wyraz w internetowych komentarzach. Słowem, w nowych czasach czuje się jak ryba w wodzie.

Z dawnego typu inteligentem, linearnie postrzegającej świat sierocie po Gutenbergu, on, wychowany na kulturze obrazkowej, nie czuje wielkiego powinowactwa.

Do „rządu dusz” nie pretenduje.